Nadchodzi zmiana stawki VAT z 0 na 5% – co to oznacza dla konsumentów?

Nadchodzi zmiana stawki VAT z 0 na 5% – co to oznacza dla konsumentów?

Zmiana stawki VAT z 0% na 5% prowadzi do wzrostu końcowej ceny dla konsumenta o 5 punktów procentowych w przypadku danego towaru lub usługi – przy niezmieniającej się marży sprzedawcy i kosztach netto produktu. Oznacza to formalne wprowadzenie podatku VAT dla dotychczas objętej preferencją kategorii oraz wyższe obciążenia finansowe dla kupującego^[1][4][7].

Czym jest VAT, stawka 0% i stawka 5%?

VAT, czyli podatek od towarów i usług, jest podatkiem konsumpcyjnym pobieranym na każdym etapie obrotu towarami i usługami. Ostateczny ciężar podatkowy ponosi zawsze konsument^[1][4].

Stawka 0% VAT w Polsce ma charakter wyjątkowy i obejmuje głównie eksport, wewnątrzwspólnotową dostawę towarów, niektóre usługi transportu międzynarodowego i obrót w składach celnych^[1][4]. Jest to sprzedaż opodatkowana, ale oznaczająca prawo do odliczenia naliczonego VAT, podczas gdy konsument płaci cenę bez podatku^[1][4].

Stawka 5% VAT jest obniżoną stawką dla wybranych kategorii towarów i usług określonych w załączniku nr 10 do ustawy o VAT. Dotyczy m.in. wielu wyrobów spożywczych, wyrobów prozdrowotnych czy wybranych produktów rolnych^[1][7].

Mechanizm zmiany stawki z 0% na 5% – jak to działa?

Zmiana stawki VAT następuje poprzez nowelizację ustawy o VAT, w wyniku której określone pozycje zostają przeniesione z listy objętej stawką 0% do załącznika z obniżoną stawką 5%, albo tracą status uprzywilejowanej kategorii^[1][4][7]. Po wejściu w życie nowelizacji przedsiębiorcy muszą zaktualizować systemy kasowe, cenniki, etykiety oraz dostosować wszelkie długoterminowe umowy pod kątem nowej stawki VAT^[4][7].

Dla konsumenta wzrost VAT z 0% na 5% zawsze przekłada się na wyższą cenę brutto. Cena netto produktu zwykle pozostaje na tym samym poziomie, ale doliczany jest podatek VAT w wysokości 5%, co podnosi ostateczną kwotę do zapłaty^[1][4].

Wpływ zmiany stawki na cenę końcową oraz zachowania konsumenckie

Efektem przejścia z 0% na 5% jest spodziewany wzrost cen detalicznych oraz pogorszenie dostępności cenowej danej kategorii produktów lub usług^[1]. Wzrost VAT obniża siłę nabywczą dochodu konsumentów – szczególnie jeśli produkty objęte zmianą stanowią istotny element codziennych wydatków^[1][5][7].

Zmiana stawki VAT wiąże się zwykle z przerzuceniem kosztu podatku na konsumenta (wzrost ceny brutto), ponieważ przedsiębiorcy zachowują możliwość odliczania VAT naliczonego i dodatkowa kwota nie obciąża bezpośrednio ich zysków, a jedynie strumień finansowy firmy^[1][7].

Możliwa jest również zmiana w strukturze koszyka zakupowego konsumentów – część osób ogranicza zakupy produktów objętych wyższą stawką lub decyduje się na tańsze substytuty, jeśli są dostępne. Produkt objęty podniesionym VAT-em może być mniej konkurencyjny wobec alternatyw pozostających przy 0% lub innej preferencyjnej stawce^[1][5][7].

Konsekwencje dla rynku i konsumentów

Wprowadzenie stawki 5% VAT zamiast 0% to formalne objęcie podatkiem konsumpcyjnym danego produktu lub usługi. Rzadko towarzyszy temu realny wzrost kosztów prowadzenia działalności (neutralność VAT na etapach pośrednich), ale dla klientów końcowych jest to istotny wzrost ceny^[1][4][7].

W perspektywie krótkoterminowej zmiana taka może rodzić efekty inflacyjne, zwłaszcza jeśli dotyczy kategorii istotnych z punktu widzenia koszyka dóbr konsumpcyjnych^[1][5][7].

Przy braku silnej konkurencji rynkowej cały wzrost stawki zostaje niemal w całości odczuwalny przez konsumenta. Jednak w segmentach, gdzie konkurencja cenowa jest duża, część sprzedawców może próbować „wchłonąć” część podwyżki przez obniżenie własnej marży. W dłuższej perspektywie końcowym rezultatem jest jednak niemal pełne przerzucenie wzrostu VAT w cenę detaliczną^[1][7].

Kontekst systemowy i aktualne trendy legislacyjne

Stawki VAT w Polsce mają strukturę: podstawową 23% oraz obniżone 8% i 5%. Stawka 0% jest zarezerwowana dla specyficznych przypadków o charakterze wyjątkowym (głównie obrót międzynarodowy)^[1][4].

Obecne trendy legislacyjne od 2026 roku polegają na zawężaniu preferencji VAT i obejmowaniu niektórych kategorii towarów i usług wyższą stawką. Rząd wycofuje m.in. preferencyjną stawkę dla części napojów (np. piwa 0%, energetyków) i przesuwa je ze stawki 5% na 23%, co jest znacznie bardziej dotkliwą zmianą niż potencjalne przejście z 0% na 5%. Mechanizm ekonomiczny we wszystkich przypadkach jest podobny – mniej preferencji oznacza wyższe ceny konsumpcyjne oraz większe wpływy do budżetu państwa^{[2][3][5][6][8]}.

Zmiany tego rodzaju bywają uzasadnione potrzebami budżetowymi, porządkowaniem systemu podatkowego, względami zdrowotnymi (dotyczy to zwłaszcza produktów spożywczych i napojów) oraz koniecznością dostosowania się do przepisów unijnych^[1][3][5][6].

Najważniejsze wnioski dla konsumenta

Zmiana stawki VAT z 0% na 5% oznacza nieuchronny wzrost ceny końcowej o dokładnie 5 punktów procentowych. Dla konsumenta jest to realny, odczuwalny koszt – szczególnie gdy produkty te stanowią podstawę codziennych wydatków lub nie posiadają tanich zamienników. Jest to też pogorszenie dostępności cenowej i siły nabywczej^[1][4][7].

W kontekście obecnych trendów fiskalnych należy liczyć się z dalszym ograniczaniem preferencji podatkowych dla wybranych branż, co może oznaczać kolejne podwyżki cen detalicznych dla wielu grup produktów^{[2][3][5][6][8]}.

Źródła:

• [1] https://podatki.gazetaprawna.pl/artykuly/10613696,stawki-vat-2026-jakie-zmiany-i-w-jakich-branzach.html
• [2] https://forsal.pl/finanse/twoje-pieniadze/artykuly/10599820,rzad-zdecydowal-bedzie-podwyzka-podatku-vat-w-2026-roku.html
• [3] https://konkret24.tvn24.pl/polska/gigantyczna-podwyzka-podatku-vat-w-2026-roku-o-jaka-decyzje-chodzi-st8821110
• [4] https://forsal.pl/gospodarka/aktualnosci/artykuly/10605697,zmiany-w-podatku-vat-od-nowego-roku-najbardziej-skorzystaja-na-tym-mali-przedsiebiorcy-i-planujacy-zarejestrowanie-dzialalnosci-gospodarczej.html
• [5] https://www.infor.pl/twoje-pieniadze/podatki/7485786,piwo-bezalkoholowe-i-energetyki-z-wyzszym-vatem-rzad-szykuje-duze-podwyzki-juz-w-2026-roku-vat-podatki-akcyza-alkohol-napoje-zywnosc-drozyzna-spozywka-artykuly-spozywcze-zakupy-podwyzki-2026-gov-pl.html
• [6] https://www.inforlex.pl/dok/tresc,FOB0000000000007472864,od-1-lipca-2026-r-wzrost-stawek-vat-na-napoje-bezalkoholowe.html
• [7] https://legalis.pl/podwyzki-vat-w-2026-r/
• [8] https://pep.pl/informacje/podwyzki-vat-w-2026-roku-rzad-likwiduje-preferencje-podatkowe-dla-czesci-napojow/